Menu Đóng

“Vị thế – cái bập bênh”

Life Art xin giới thiệu với các bạn một đoạn viết ngắn của Keith Johnstone, một giảng viên sân khấu có ảnh hưởng rất lớn đến thể loại sân khấu ứng tác, tái hiện lại các tình huống đời thật mà không có kịch bản. Cuốn sách của ông “Impro: Improvisation and the Theatre” là những quan sát sâu sắc trong cuộc sống và tìm ra nguyên lý để tái hiện nó một cách sống động và tự nhiên trên sân khấu. Dù không quan tâm tới diễn xuất, nhưng những phân tích của Johnstone có lẽ sẽ làm cho chúng ta để ý nhiều hơn trong cuộc sống của mình. Life Art xin trích một đoạn và lược dịch tới các bạn quan tâm.

————

“..Vị thế – cái bập bênh”

Khi tôi bắt đầu giảng dạy tại trường Sân khấu Hoàng gia (1963), tôi để ý thấy rằng diễn viên không thể diễn cho ra chất một cuộc đối thoại “đơn thuần”. Họ nói rằng “những cảnh nói lắm rất nhạt nhẽo!”, nhưng những đoạn hội thoại mà họ diễn chả giống tí gì với những thứ tôi nghe được trên đời thật. Tôi đã dành một số tuần để thử nghiệm với một số cảnh trong đó chỉ có 2 người lạ gặp nhau và tương tác, tôi đã thử nói với học sinh của tôi “Không được đùa”, “ Đừng có tỏ ra tinh vi..”, nhưng các cảnh diễn vẫn rất không thuyết phục. Họ (diễn viên) không có cách nào để chú ý đến tiết tấu diễn và cho phép tình huống tự phát triển, lúc nào họ cũng cố tìm ra và phụ thuộc vào cái gọi là những ý tưởng “thú vị”.

Nếu những đoạn hội thoại thông thường thực sự nhạt nhẽo và chả có đầu có đuôi, diễn ra một cách thực sự tình cờ, tại sao các diễn viên lại không thể diễn lại được thật tự nhiên trên sân khấu?

Tôi cứ miên man suy nghĩ về vấn đề này cho đến khi xem vở diễn “Cây anh đào” của đoàn Nghệ thuật Moscow. Mọi diễn viên trên sân khấu dường như đều chọn cho nhân vật của mình một động lực mạnh mẽ nhất cho mỗi hành động – không phải nghi ngờ gì, dĩ nhiên vở diễn đã được “cải thiện” trong vòng một thập kỷ từ khi Stainslavsky đạo diễn nó. Hiệu ứng của vở diễn trở nên rất “kịch” nhưng chả giống đời thật như tôi hằng biết. Lần đầu tiên trong đời, tôi tự hỏi mình vậy động lực yếu nhất có thể là gì? Động lực mà những nhân vật trong vở diễn kia thực ra đang có? Khi quay trở lại trường, tôi đề ra một loại các bài tập đầu tiên của mình về vị thế.

“Hãy cố gắng làm sao để vị thế của mình chỉ nhỉnh hoặc kém hơn bạn diễn một ít”, tôi nói, và tôi luôn đòi hỏi khoảng cách vị thế phải nhỏ nhất có thể. Các diễn viên dường như hiểu rất rõ tôi muốn gì và lập tức cảnh diễn của họ biến đổi hoàn toàn. Cảnh diễn trở nên “thật”, và diễn viên trở nên tinh tế hơn trong óc quan sát của họ. Bỗng nhiên chúng tôi hiểu ra rằng trong tất cả các lời nói và cử chỉ.. đều ám chỉ vị thế của chủ nhân, và rằng chẳng có gì là ngẫu nhiên hay “không cố tình” cả. Thật là nực cười, nhưng cũng rất đáng báo động. Tất cả những bí quyết điều khiển của chúng ta đã bị phơi bày. Nếu một ai hỏi câu gì, chúng ta đâu buồn trả lời mà ngược lại cố tập trung vào việc “tại sao lại hỏi câu đó nhỉ”. Không ai có thể đưa ra lời nhận xét nào “vô hại” mà không có ai túm ngay được ẩn ý đằng sau nó. Thông thường chúng ta bị “cấm” nhìn thấy các cảnh đổi trao vị thế trừ khi đó là một cảnh gây lộn. Trong thực tế, sự đổi trao vị thế này diễn ra liên tiếp. Trong công viên ta để ý thấy đàn vịt kêu quàng quạc, nhưng không thấy rằng chúng cẩn trọng giữ khoảng cách với nhau như thế nào.

Đây là một đoạn hội thoại do ông W.R. Bion trích dẫn (Trải nghiệm trong một nhóm người, Tavistock Publications, 1968) để làm ví dụ cho việc một nhóm người tán gẫu chẳng đi đến đâu cả nhưng vẫn tỏ ra thân thiện với nhau. Những lời ghi chú về sự đổi trao vị thế trong đoạn hội thoại này là của tôi.

Bà X: Tuần qua một lần tôi bị choáng kinh dị. Đang đứng xếp hàng để mua vé xem phim tự nhiên thấy đầu mình cứ ngây ngây. Lúc đấy nghĩ chắc mình sắp ngất đến nơi ý!

(Bà X đang có ý định nâng cao vị thế của mình bằng cách nêu ra một vấn đề sức khoẻ đáng gây sự chú ý. Nhưng bà Y nhanh chóng vượt lên)

Bà Y: May mà lúc đấy bà đứng xếp hàng mua vé đấy. Tôi mà được đi xem phim như bà thì tôi cũng chẳng còn gì để kêu ca.

(Bà Z bây giờ chặn họng bà Y)

Bà Z: Tôi cũng có cảm giác như bà X đấy. Vừa rồi cũng bị một quả choáng như thế, tí nữa thì phải bỏ cả xếp hàng cơ.

(Bà Z rất tài vì bà vừa đỡ cho bà X “chống” lại bà Y, vừa thể hiện vấn đề của mình đáng quan tâm hơn vì tình trạng sức khoẻ còn tệ hơn nhiều. Ông A sắp sửa hạ bệ tất cả bọn họ bằng cách làm cho tình cảnh của mấy bà chả có gì đáng bàn)

Ông A: Thế các bà đã thử cúi thấp đầu xuống chưa? Làm như thế sẽ giúp máu trở lại về não, lúc đó các bà thấy sắp ngất mà, phải không?

(bà X kháng cự)

Bà X: Cũng không hẳn là ngất..

Bà Y: Tôi thì thấy là cứ tập thể dục là tốt nhất. Tôi không biết có phải ý ông A là như thế không?

(Bà Y có vẻ đang đầu quân cho ông A, nhưng lại ám chỉ rằng ông này không đủ khả năng diễn đạt. Bà không nói là “Ý ông có phải thế không?” mà lại tự vệ bằng lối diễn giải bóng gió rất tự nâng mình lên. Bà Z bắt đầu hạ thấp tất cả những người khác, và ngay lập tức tự hạ mình xuống luôn để không bị phản công)

Bà Z: Tôi nghĩ là mọi người phải dùng đến sự quyết tâm của mình cơ. Mà thế nên tôi mới lo, tôi có chút nào đâu!

(Ông B can thiệp ngay, có lẽ là ở một vị thế thấp, hoặc cố gắng nâng vị thế của mình nhưng lại không làm được. Khó để tôi biết chắc chắn nếu chỉ đọc từ các dòng chữ chép lại)

Ông B: Tuần trước tôi cũng bị tương tự như thế, mỗi tội là lúc đấy không xếp hàng. Tôi lúc đó đang ngồi ở nhà thì..

(Ông C đập tan ý định)

Ông C: May mà ông đang ngồi nhà ý. Tôi mà ngồi được ở nhà thì đã chả phải than thở. Không ngồi nhà được thì sao không đi xem hát đi cho rồi..

Bion nói rằng đoạn hội thoại trên được diễn ra trong không khí ấm áp và quan tâm lẫn nhau. Ông nói thêm rằng “Tôi bỗng nảy sinh một sự nghi ngờ, rằng sẽ không thể kỳ vọng nhóm người này sẽ hợp tác với nhau từ bất cứ góc độ nào”. Cũng đúng thôi. Đoạn hội thoại là của một nhóm người luôn tấn công vị thế của nhau trong khi vẫn tỏ ra thân thiện.

Chúng ta đều đã gặp nhiều dạng giáo viên khác nhau, nên nếu tôi mô tả 3 dạng người biết chơi trò vị thế thường gặp trong nghề giáo, bạn có thể sẽ nhận ra ít nhất một vị nào đó.

Tôi nhớ một giáo viên, rất được chúng tôi quý mến nhưng ông không thể giữ kỷ luật cho lớp. Ngài hiệu trưởng rất muốn cho ông thôi việc, và vì thế chúng tôi quyết định sẽ phải hành xử đúng mực. Ở tiết học sau, chúng tôi ngồi lặng yên phăng phắc được 5 phút, rồi từng đứa từng đứa bắt đầu ngọ nguậy – lũ con trai đuổi bắt nhau trên bàn, bọn con gái ý ới trêu chọc nhau..v.v Cuối cùng, ông thầy giáo của chúng tôi được thầy hiệu trưởng viết một bức thư giới thiệu hay tuyệt vời chỉ để đuổi ra khỏi trường cho nhanh gọn. Chúng tôi thì thấy thật tréo ngoe vì hành vi của mình chẳng giống với những gì chúng tôi thực sự mong muốn cho thầy.

Một người thầy khác, rất hay bị ghét, không bao giờ phạt học trò nhưng kỷ luật thì hà khắc. Trên đường phố, thầy sải đi những bước lạnh lùng, quét dài dưới đất, dáng người thẳng tắp và ánh mắt như chĩa nhọn mỗi khi nhìn ai đó. Không cần phải đe doạ hay trừng phạt, thầy làm học trò của mình sợ phát khiếp. Chúng tôi cứ kháo nhau các con thầy chắc đang sống trong nơm nớp lo sợ khi có một người cha như vậy.

Người thầy thứ 3, rất được học trò yêu mến, không bao giờ phạt nhưng giữ kỷ luật lớp tuyệt vời, mà vẫn rất người. Thầy vẫn cười đùa với chúng tôi, nhưng sau đó lại giữ một khoảng lặng bí hiểm. Trên đường phố, thầy có dáng đứng thẳng, nhưng thả lỏng và thầy rất dễ cười.

Tôi nghĩ rất nhiều về những người thày này, nhưng không phân tích nổi tác động của các thày đến chúng tôi. Giờ đây, tôi có thể nói rằng người thày bị đuổi việc là người chơi trò vị thế kém: ông động đậy liên tục, có những cử chỉ không cần thiết, mặt đỏ bừng bừng chỉ vì những phiền hà rất nhỏ, lúc nào ông cũng như người đột nhập lớp học. Người thầy làm chúng tôi khiếp sợ lại là một người chơi trò vị thế luôn ép mình phải cao ngất ngưởng. Người thày thứ 3 đúng là một chuyên gia về vị thế, biết cách nâng lên và hạ xuống vị thế của mình một cách điêu luyện. Và với học sinh, cảm giác thích chí từ những trò nghịch ngợm một phần đến từ sự thay đổi vị thế mà học sinh tạo ra cho giáo viên. Tất cả những trò giễu cợt, chế nhạo thày giáo là để thày phải hạ thấp vị thế của mình. Người giáo viên thứ 3 có thể thích ứng rất dễ dàng với bất cứ tình huống nào bằng cách thay đổi vị thế của mình trước.

Để hiểu nghĩa của từ “vị thế” của mình một cách dễ dàng hơn, đừng nghĩ nó phải là một ngành nghề hoặc sự nghiệp của người nào đó. Bạn có thể có vị trí rất cao trong xã hội nhưng lại thể hiện vị thế của mình thấp hơn người kia mặc dù họ có vị trí thấp, v.v..”

 

Nguồn

Keith Johnstone

Improvisation and the theatre

Life Art lược dịch

Gửi phản hồi

Related Posts

0987567168